انتخاب آزاد

 پنجشنبه 27 ارديبهشت ماه به همراه‌ آقاي دكتر طبيبيان به دعوت خانم اعظم طالقاني به محل جمعيت زنان انقلاب اسلامي رفتيم و سخنراني كرديم.

سالهاست به عنوان یک طرفدار اقتصاد آزاد، می‌اندیشم واقعا نقش دولت در جهان کنونی برای کشورهای کمتر توسعه یافته، بویژه آنها که دارای اقتصاد نفتی مانند ایران هستند، چیست؟ آیا می توان نقش دولت را در جامعه کنونی ایران، فقط همان داوری و میانجی گری که میلتون فریدمن فقید بیان می کند، دانست؟

به عنوان یک روزنامه نگار اقتصادخوانده از سال 71 تا کنون، دولتهای مختلفی را تجربه کردم و با مسئولان و اقتصاددانان بسیاری گفت‌و‌گو داشتم، اما هیچگاه پاسخ مشخصی را حتی از مسئولان طرفدار اقتصاد آزاد نشنیدم(هرچند که طرفداران اقتصاد دولتی نیز ایده روشنی را برای سهم بازار در مدل توسعه شان ارائه نکردند). بنابراین فکر می کنم به چالش گذاشتن این بحث در این  رسانه بسیار مفید خواهد بود(دست کم شخص من شاید پاسخ پرسشهایم را که می تواند پرسشهای عده ای دیگری نیز باشد از دوستان بگیرم).

آنچه من در اقتصاد کنونی ایران به آن رسیده‌ام - که البته می تواند درست نباشد- ابتدا قائل شدن نقشی پررنگتر از وظایفی است که فریدمن برای دولت قائل می شود و سپس درگذر زمان کمرنگتر شدن نقش است. به زبان ریاضی شاید بتوان گفت وظایف دولت در بلند مدت به سمت وظایفی که فریدمن تعیین می‌نماید، میل می‌کند.(امیدوارم دوستان منو بخاطر اختراع جمله آخر از این وبلاگ بیرون نیندازند).

ادامه دارد...

ادامه دارد...

اغلب کسانی که سر سوزنی دانش اقتصادی دارند به خوبی نسبت به اهمیت انگیزه های عوامل اقتصادی آگاه هستند. "به منظور اینکه افراد در جهت خواسته های ما حرکت کنند باید به کارها و رفتارهای خوب پاداش دهیم و کارها و رفتارهای بد را مجازات کنیم". جهان خیلی ساده نیست و افراد همیشه آنطور که ما فکر و پیش بینی می کنیم نسبت به تصمیمات اقتصادی واکنش نشان نمی دهند. "آنچه تفکر اقتصادی خوب را از بد جدا می کند شناخت روشهای نامحسوس، خلاق و اغلب پیش بینی نشده ای است که افراد نسبت به انگیزه ها عکس العمل نشان می دهند. چشم پوشی و غفلت از نحوه عملکرد انگیزه ها فضایی برای ایجاد نتایج قصد نشده است.

شناخت پیچیدگی زندگی اقتصادی بسیار مهم است و عدم شناخت این پیچیدگی می تواند یکی از عوامل بروز نتایج ناخواسته باشد. فرض کنید دولت تصمیم می گیرد قیمت بنزین را کنترل نماید. اولین و محتمل ترین نتیجه این تصمیم گیری و سیاستگذاری این است که تقاضا برای بنزین افزایش می یابد. (البته اگر هم بنزین به صورت خصوصی عرضه می شد عرضه کنندگان نیز مقدار بنزینی را که تمایل به فروش آن داشتند کاهش می دادند و احتمالا ساعات کار آنها کاهش می یافت). به عبارت دیگر در نتیجه این تصمیم کیری با کمبود بنزین مواجه خواهیم شد ( همان وضعیتی که در جامعه خودمان مشاهده می کنیم). این امر نتیجه مستقیم این تصمیم گیری است. اما زمانیکه قیمت بنزین در این جامعه کاهش می یابد احتمالا تقاضا برای وسایل نقلیه خصوصی نیز افزایش خواهد یافت و در جامعه ای که توزیع درآمد در آن تا حدی نامتقارن باشد تنها به نفع کسانی تمام می شود که می توانند چندین وسیله نقلیه داشته باشند. ترافیک هم یکی دیگر از نتایج تصمیم گیری سیاستگذاران است در صورتیکه آنها هرگز قصد انجام چنین کاری را نداشته اند. البته مردم هم قصد ایجاد ترافیک ندارند اما این قیمت بنزین است که همگی آنها را برای حضور در خیابان ترغیب می کند. 

از سوی دیگر با کاهش قیمت بنزین از یک سو و افزایش تقاضا برای اتومبیل، کیفیت (مصرف سوخت زیاد) اتومبیل ها کاهش خواهد یافت و در نتیجه این صنعت توانایی رقابت خود در بازارهای جهانی را از دست می دهد.

در بازار مسکن هم قضیه به همین ترتیب است. کنترل قیمت مسکن یا اجاره خانه بدون شک باعث می شود تا صاحبخانه ها از کیفیت ساخت منازل خود بکاهند. سیاتگذارن باید همواره نسبت به این مساله آگاه باشند که فرار از نیروهای بازار اگر چه غیر ممکن نیست اما بسیار دشوار است. اهمیت این موضوع برای سیاستگذاران این است که مقررات همواره نتایج قصد نشده ای را با خود به همراه دارند و عوامل خلاق اقتصادی همواره می کوشند تا انتخابهایی را انجام دهند که توسط سیاستمدارن بررسی نشده اند.

سیاستمدارن باید بدانند که انسان اقتصادی همانند یک ربات نیست که دقیقا بر طبق برنامه ریزی سیاستی از خود واکنش نشان دهد. اقتصاددان مردم را به عنوان انسانهایی پیچیده می بینند که در نتیجه تغییر در سیاستگذاری آنها نیز رفتار خود را تغییر می دهند. یک اقتصاددان خوب می داند که انسان اقتصادی با هوش و زرنگ است و رفتار خود را به صورت های پیش بینی شده و پیش بینی نشده تغییر می دهد و هموراه به دنبال این است تا شرایط جدید زندگی خود را بهتر نماید. شکست در شناخت جوانب مختلف طبیعت انسان ما را در همه زمینه ها و به خصوص سیاستگذاری های دولتی، زندگی های شخصی و تلاشهای خیرخواهانه خودمان شکست بخوریم. بنابراین باید در سیاستگذاری در خصوص قیمت بنزین بسیار دقیق بود.

اما حکایت عجیب این آزادی آور این است که خود برای تولید به رعایت آزادی نیاز دارد.تولید ثروت و آزادی چنان به هم تنیده اند که جدا کردنشان غیر ممکن است.انحصارگری های دولتی اصلی ترین چیزی ست مه راه را بر تولید ثروت بسته و فرصت ها را از انسان ها می گیرد.در حقیقت این مساله به نوعی آزادی انسان ها را محدود می کند. و چه چیزی بدتر از محدود کننده آزادی ؟

مسلما طرفداران انتخاب آزاد بیش از دیگران بر این مبارزه نقد دارند.اما...

جای بسی تعجب است که برخی از مداخله دولت در پوشش مردم متعجبند. اما برای من تعجب آور نیست. وقتی دولت قیم همه وجوه زندگی ماست خوب معلوم است که خود را محق دخالت در پوشش ما کند. ما که ریالی نیست در جیبمان رود مگر آنکه با واسطه و بی واسطه از دولت رسد، ما که از تفریح تا غذا و ماشینمان را دولت مستقیم و غیر مستقیم تعیین می کند و با انواع یارانه و تعرفه و بازار انحصار دولتی، خودش را تا End زندگی ما نشان می دهد، معلوم است که لیاقت نداریم لباسمان را هر جور می خوایم انتخاب کنیم. چشم چرانی برادران و خواهران مبارز، علت نیست معلول است. راه خلاصی نیز فرار از اقتصاد دولتی، و مدیون ساختن دولت به مردم است. آنوقت است که به جای دولت ما به او گیر می هیم.

تا آن زمان بهتر است که خانم ها حتی چادرای چند لابه بپوشند و روبنده بندازند و آقایون هم از دشداشه استفاده کنند، اما هر روز چند ساعت هایک و فریدمن بخوانند! این راه مبارزه با مبارزه است. آنوقت خواهید دید که برادران و خواهران ما هم عار می دانند به حیطه شخصی افراد نیم نگاهی بکنند.   

اين تفكر در ميان مردم رايج است كه وقتي رشد اقتصادي كم شود، فقر فراگير گردد فحشا گسترش يابد. اگر از عينك اقتصاد به مسئله نگاه كنيم لزوما اينگونه نيست. كاهش رشد اقتصادي و گسترش فقر مي تواند عرضه فحشا را زياد كند اما در عين حال تقاضاي فحشا به دليل كاهش درآمد افراد كاهش مي يابد. در تعادل جديد لزوما فحشا زياد نمي شود.

فکر می کنم  علت فقط به نوع رویکرد افرادی مثل آقای عظیمی برنمی گردد که در جای خود راجع به آن زیاد خواهیم نوشت بلکه  بیشتر به نوع تعامل متفکران ژرف اندیش کشور با عامه مردم مربوط است که از هرگونه ساده نویسی و تبیین قابل فهم مسائل برای عموم مردم فرار کرده اند و به همین دلیل جای اینان را در قلب های مردم کسانی پر کرده اند که لباس علم پوشیده اند اما دنبال کاری دیگرند.

قبل از اینکه این نوشته را شروع کنم میزبان دوست عزیزم جناب آقای سرزعیم بودم که جمله بسیار زیبایی از "کروگمن" استاد برجسته دانشگاه  ام آی تی را به من یادآوری کرد. این استاد ژرف اندیش که برخلاف هم ردیف های خود تلاش میکند مسائل را به زبان عمومی بیان کند در جواب کسانی که این رویکرد را بر او خرده میگیرند گفته است:"اگر کسانی که پیچیدگی مسائل را درک میکنند آن را برای توده مردم بازگو نکنند مردم نهایتا اسیردست کسانی خواهند شد که این پیچیدگی ها را درک نمی کنند."

پاسخ سوال روشن شد؟ 

دوستی به من می گفت چطور می توانی طرفدار اقتصاد آزاد باشی و همزمان خودت را فمینیست هم بدانی؟ من می گویم چطور می توان طرفدار اقتصاد آزاد بود و طرفدار حقوق زنان نبود؟ اقتصاد رقابتی بر فردگرائی لیبرالی بنا نهاده شده که یکی از اصلی ترین آموزه های آن حداقل کردن نقش دولت است. اقتصاددانان معتقدند هیچ کس بهتر از خود فرد شایستگی و صلاحیت اخلاقی قضاوت در مورد ترجیحاتش را ندارد. دولت نمی تواند به جای فرد تصمیم یگیرد که او باید چه چیزی را مصرف کند، چه چیزی را تولید کند، به چه کسی بفروشد و ... دولت صرفا باید تلاش کند همه افراد بیشترین حق انتخاب را داشته باشند. آن وقت افراد خودشان می دانند چگونه مطلوبیت شان را حداکثر کنند. با این تعریف دخالتهای دولت در مسائلی نظیر بهداشت، آموزش عمومی، توسعه نهاد قضائی و انتظامی و این گونه حوزه ها فقط در صورتی مشروع و موجه است که به افزایش حق انتخاب شهروندان منجر شود.

به راحتی می شود فهمید ایده لیبرالی دولتِ حداقل فقط در اقتصاد قابل استفاده نیست. تمام خواسته های حقوقی و قانونی فمینیستهای ایرانی مثل حق طلاق، انتخاب آزادانه پوشش، آزادی اشتغال و ... با خواسته لیبرالها برای کوتاه کردن دست دولت سازگار است. دولت همواره تلاش می کند از طریق وضع و اعمال قوانین و سیاستهائی که حاوی تبعیض جنسیتی است رضایت گروه دارای قدرت بیشتر (یعنی جنس مذکر) را جلب کند. این داستان خاص ایران نیست در کشورهائی که دولت نقش حداکثری دارد وضعیت زنان به مراتب بدتر از کشورهائی است که دولت در آنها نقش حداقلی دارد. دفاع برخی لیبرالها از تبعیض مثبت به نفع زنان نیز بر همین اساس قابل توجیه است. به دلیل تبعیض سیستماتیک اعمال شده علیه زنان آنها در عمل نمی توانند حقوق بالقوه ای که قانون به آنها داده است را به فعلیت برسانند. تبعیض مثبت (به عنوان یک سیاست موقت) راهی است برای توانمند سازی زنان تا بتوانند از حداکثر حق انتخاب بهره مند شوند. ایده اقتصاد آزاد یعنی محدود کردن اختیار دولت به منظور گسترش حوزه انتخاب فرد و برتری ترجیحات فرد نسبت به ترجیحات دولت، مناسب ترین ایده برای تحقق برابری جنسیتی است. من همیشه در بحث با فمینیستهای ایرانی تعجب می کنم چرا هنگامی که صحبت از اقتصاد می شود ناگهان دولت از یک موجود شرور به موجودی خیرخواه بدل می شود؟

دوستانی که مباحث دانشگاهی را دنبال می کنند احتمالا در مورد صحت دو گزاره با من همراه خواهند بود. اول این که درس و گرایش توسعه به شکل سنتی در بسیاری از دانشگاه های معتبر حذف شده و یا در حال افول است. ثانیا مباحث مطرح در ادبیات توسعه عمدتا به فقدان زیرساخت های نهادی/فن آورانه و یا کم بود شدید منابع انسانی و مالی در کشورهای بسیار کم توسعه یافته (LDC) اختصاص دارد و ربط چندانی با شرایط کشور ما ندارد.

کشورهایی مثل ایران به آن سطح از توسعه یافتگی رسیده اند که بسیاری از اصول و زیرساخت های نهادی حاکم بر کشورهای دیگر در این جا هم تا حدی وجود داشته باشد و لذا ادبیات توسعه حرف چندانی برای تغییر شرایط نداشته باشد. واقعیت این است که تسریع رشد در کشورهایی مثل ایران از طریق فهم عمیق و درست نظریه های رایج اقتصاد خرد و کلان رایج و به کارگیری عملی آن ها امکان پذیر است و نیازی به علم کردن بحث جدیدی ذیل مبحث توسعه نیست. مسایل ما در ایران از یک سو نیازمند سیاست های درست در سطح کلان (مثل تعیین درست نرخ ارز و نرخ بهره، ثبات سازی و سیاست های تجاری معقول) و از طرف دیگر طراحی عقلانی بازارها و نهادها در سطح خرد برای افزایش بهره وری اقتصاد است. این موارد نه در اقتصاد توسعه بلکه در زیرشاخه های معمول علم اقتصاد بحث می شود.